Onze gesprekken over geld en macht

Bekijk hier al onze gesprekken over geld en macht.
 

We praten bij Zwijgen is geen optie vaak over hoe het anders kan. Over utopische beelden aan de horizon. Over culturele verschuivingen en grote verhalen waarin we allemaal een rol spelen. Kumabaya zingend, zijn we arm in arm op weg naar een betere wereld.

We mogen niet vergeten dat die tocht hier en nu begint. En als we hier en nu iets willen veranderen dan moeten we het hebben over geld en macht. Sorry.

Macht en waarden

Het zijn intimiderende begrippen: geld en macht. De rijken en de machtigen leven precies in een wereld waar wij, gewone stervelingen, geen toegang toe hebben.

Thijs Van de Graaf kwam bij ons spreken over geopolitiek en definieerde het als een spel van macht en waarden. Ook op de hoogste niveaus spelen waarden en ideeën een rol. Macht en geld zijn niet meer dan middelen om je waarden op te dringen. Om de strijd voor ideeën te winnen en de heersende waarden te bepalen.

Wat zijn de heersende waarden vandaag?

Loïc De Cannière was in de jaren ’80 een licentiaat filosofie die economie ging studeren en leerde over het begrip ‘waarde’. Hij stoorde zich aan hoe eenzijdig dat begrip werd ingevuld: “wat waardevol is, is duur”. Zijn dochter die vandaag economie studeert, leert exact hetzelde.

De heersende waarden van de voorbije dertig jaar zien macht en geld niet als middel, maar als doel. Macht dient enkel om meer macht te verwerven. Geld moet nog meer geld creëren. Wie geen waarde schept in die nauwe betekenis van het woord bestaat niet in ons systeem.

Dat werd ons heel duidelijk dankzij een voorbeeld van Anneleen De Bonte. Ze had het over een alleenstaande vrouw met een kind, een inwonende moeder en een hulpbehoevende buurvrouw. Als ze beslist om niet te werken en voor haar kind, moeder en buurvrouw zorgt, dan verdient ze niets, bouwt ze geen pensioen op, dan doet ze geen ‘waardevolle’ bijdrage. Als ze haar kind in de crèche steekt en de moeder en buurvrouw in het rusthuis en dan bij familiehulp exact dezelfde dingen gaat doen voor iemand anders, dan verschijnt ze wel in het bruto nationaal product en dan is ze waardevol bezig.

Er klopt iets niet.

De Paradox

Als we iets willen veranderen dan moeten we deelnemen aan de strijd voor waarden, voor ideeën. Maar dat wil zeggen dat we macht en/of geld nodig hebben om die waarden op te dringen.

Ziedaar de paradox: je hebt geld of macht nodig om ervoor te zorgen dat we in een wereld leven waar geld en macht minder belangrijk zijn.

We moeten het spel meespelen om het te veranderen.

Ondernemers

Het spel meespelen, voor ondernemers betekent dat: de wetten van de markt aanvaarden. Je moet winst maken. Je moet groeien. Je moet kosten minimaliseren en opbrengsten maximaliseren.

Vroeg of laat botsen die wetten van de markt met je waarden. Dat levert bij alle ondernemers worstelingen en dilemma’s op.

In het ideale geval ben je erin geslaagd om je waarden zo hard te vervlechten met je businessplan, dat de groei van je bedrijf en de groei van je waarden samen gaan.

Arnoud Raskin heeft een hybride model waarbij hij straatkinderen laagdrempelig onderwijs biedt, maar zelf ook leert van die kinderen en wat hij leert als consultancy aanbiedt aan bedrijven.

Jonas Mallisse lobbyt tegen voedselverspilling door een platform te bieden aan restaurants en supermarkten waarop ze hun overschotten aan een lagere prijs kunnen aanbieden. Winwinwinwin.

Maar dat soort model is niet voor elk probleem te bedenken. Veel ondernemers met een missie bevinden zich in de situatie van Stijn Van Hoestenberghe.

Stijn slaagt erin een duurzame vis te kweken en die dan nog eens tegen een betaalbare prijs te verkopen in een duurzame verpakking. Het zijn keuzes die hij maakt op basis van zijn waarden, maar het zijn stuk voor stuk duurdere keuzes dan die van zijn concurrenten. Hierdoor moet hij tevreden zijn met een lagere marge.

Stijn laat geld op tafel liggen voor zijn waarden, terwijl de wereld het hem extreem gemakkelijk maakt (en zelfs stilletjes in zijn oor fluistert) om dat geld gewoon te pakken.

Op een hoger niveau kampt Wouter Torfs met exact dezelfde worsteling. Hij wil menselijk met zijn werknemers omgaan en hen meer betalen voor avondwerk dan wettelijk verplicht is. Aangezien de concurrentie dat niet doet en hij zich niet kan veroorloven duurder te worden, moet ook hij tevreden zijn met een kleinere marge. En dus minder groei. En dus blijft Torfs een Vlaams verhaal en kan hij zijn menselijke waarden niet buiten Vlaanderen gaan promoten.

Kiezen voor je waarden betekent vaak kiezen om kleiner te blijven. Dat blijkt ook uit de verhalen van Frans De Clerck en Marjan Gryson. Ze kiezen voor kwaliteit boven kwantiteit.

De grote vissen

Hoe groter (rijker, machtiger) je bent, hoe waziger alles wordt. Je kan jezelf wijsmaken dat je nu eventjes kiest voor geld en macht om die op termijn in te zetten in de strijd voor waarden, maar hoe maak je dan het onderscheid met iemand die gewoon uit is op geld en macht? En iemand met veel geld en macht die bepaalde waarden promoot, is dat niet gewoon slimme marketing?

Die kritiek ondervond Koen Verwee aan den lijve met Sign For My Future, een initiatief van bedrijfsleiders die een ambitieuzer klimaatbeleid eisten van onze politiek. De felle tegenwind die er kwam verweet hen hypocrisie omdat net aan hen de verantwoordelijkheid voor de klimaatcrisis wordt toegeschreven. Je kan hier heel makkelijk greenwashing in zien als je een beetje kritisch bent.

Ook wij worstelen met die wazigheid.

Die bedrijfsleiders zijn mensen met kinderen die misschien wel oprecht bezorgd zijn over onze planeet.

Het zijn ook mensen die we nodig hebben voor echte verandering. Manon Janssen zat aan tafel met de grootste vervuilers uit de Nederlandse industrie en maakte met hen afspraken om de doelstellingen te halen. Het zijn handtekeningen met enorm veel impact.

We geloven ook dat het moed vergt om aan boord te blijven van een grote tanker en die een paar graden te proberen bijsturen. Het is een ondankbare positie die kritiek van beide kanten uitlokt.

Maar tegelijk kennen we van Anneleen De Bonte het proportionaliteitsbeginsel. Hoe groter je macht, hoe groter je verantwoordelijkheid.

Moeten wij grote vissen die verantwoordelijkheid nemen aanmoedigen? Of moeten we ze juist verwijten dat het niet genoeg is? Moeten we ze überhaupt aan onze tafel uitnodigen? Of is er voor hen genoeg plek aan andere tafels?

Activisten

Er zijn domeinen die je niet kan veranderen via de markt. Hans Claus leerde ons dat. Het ideale gevangeniswezen moet erop gericht zijn om zichzelf overbodig te maken. Dat geldt eveneens voor de gezondheidzorg. Rendabel en menselijk zijn dan tegengestelden.

Om daar iets te veranderen hebben we activisten en politici nodig.

Maar ook activisten moeten het spel meespelen om het te veranderen. Ze moeten macht verwerven door zo veel mogelijk mensen te mobiliseren. Ze strijden om aandacht.

Dat wil ook soms zeggen: in tv-studio’s gaan zitten. Grote democatische bewegingen moeten dan woordvoerders aanduiden die spreken namens de beweging. En die woordvoerders worden vakkundig kapotgemaakt met gecoördineerde haatcampagnes. Zoals bij Dalilla Hermans, Anuna De Wever en Yassine Boubout gebeurt.

Tegelijk is er het gevaar van de korte formats en de beperkte tekens. Je wordt gedwongen je boodschap simpeler voor te stellen, minder genuanceerd, want clicks en likes zorgen voor nog meer clicks en likes.

Hier is onze rol duidelijk. Wij moeten activisten de tijd en ruimte geven om hun verhaal te doen. Want ze krijgen die tijd en ruimte nergens anders.

Geen slechte mensen maar slechte spelregels

We zouden hier kunnen afronden. Met Zwijgen is geen optie vonden we goede mensen op alle niveaus. Mensen die zichzelf zouden opofferen voor de goede zaak. Mensen die erin slagen geld op tafel te laten liggen voor hun waarden. Mensen die tegen de stroom in durven gaan. Die mensen zitten overal.

We zouden kunnen besluiten dat we die mensen gewoon met z’n allen kunnen volgen en aanmoedigen. Want het systeem is toch gewoon de som van haar delen en een betere wereld begint bij jezelf.

Maar dat geloven we niet meer.

Marian Donner deed ons daar anders over denken. Het systeem is niet per se wij allemaal. Het systeem, dat zijn de spelregels die bepalen hoe we ons gedragen.

Een aandeelhouder mag dan goed van inborst zijn, de jobbeschrijving van aandeelhouder vereist dat hij winst moet verwachten van het bedrijf. Die verwachting weegt dan weer op de bedrijfsleider als een perverse prikkel om voor de makkelijkste weg te kiezen. En die makkelijkste weg is vaak schadelijk voor de mens of voor de planeet.

Het enige wat dan overblijft is de morele verontwaardiging. We zijn kwaad op die mensen want het zijn kortzichtige egoïsten.

Neen, de spelregels belonen hen als ze zich kortzichtig en egoïstisch gedragen. En andere spelregels zouden in diezelfde mensen ander gedrag kunnen belonen.

De spelregels worden geschreven op het politieke niveau. Zij zorgen ervoor dat reizen met de trein duurder is dan met het vliegtuig. Zij zorgen ervoor dat de vervuilers en de roekeloze banken niet moeten betalen voor de effecten van hun gedrag. Zij bepalen welk gedrag beloond en welk gedrag bestraft wordt.

Het is daar dat de grootste vooruitgang geboekt kan worden. Het is de saaie, droge regelgeving die het verschil kan maken. Het is de handtekening van een politicus die de levens van miljoenen mensen kan verbeteren.

Wij moeten wegen op politici. Door op straat te komen. Door ‘neen’ te zeggen. Door rechtszaken aan te spannen. Door de machtelozen aan het woord te laten.

We zijn met veel. We hebben de macht om deel te nemen aan de strijd voor waarden.

Doe je mee?

 

Bekijk hier al onze gesprekken over geld en macht: