Onze gesprekken over zingeving

 
Bekijk hier al onze gesprekken over zingeving.
 

Zwijgen is geen optie is ontstaan uit een simpel idee. We wilden praten met wereldverbeteraars, doeners. We wilden van hen weten hoe ze het doen en waarom ze het doen.

We denken dat onze catalogus van gesprekken vandaag een redelijk goed antwoord biedt op de hoe-vraag. De waarom-vraag is bij ons altijd blijven knagen. Waarom kiest iemand om tegen de stroom in te varen vanuit één of ander idee van rechtvaardigheid in haar hoofd? Waarom blijven al die klimaatactivisten voortdoen terwijl ze de cijfers en grafieken kennen? Waarom zou iemand iets doen eigenlijk? Waarom komen we ons bed uberhaupt uit?

Het is de meest existentiële vraag die steeds terug komt. Bij ons, maar ook bij onze Mecenassen. In ons [meld-je-aan-als-mecenas formulier] kan je de thema’s selecteren die je interesseren. Zingeving steekt met kop en schouders boven alle andere thema’s uit.

Leegte

Volgens Khalid Benhaddou zijn we met onze existentiële beslommeringen deel van een grotere historische beweging. De secularisering heeft een leegte achter gelaten. Religie is verdwenen omdat de wetenschap een hele hoop vragen kan beantwoorden die we vroeger met verhaaltjes beantwoordden. We hebben echter het kind met het badwater weggegooid. Het badwater zijn de verhaaltjes over hoe de wereld in elkaar zit, het metafysisch kader. Het kind dat we hebben weggegooid is het morele kader, de verhaaltjes over de worsteling van het mens-zijn, over het waarom, over goed en kwaad, over hoe we moeten leven. Als we worstelen met de zinloosheid van het bestaan, dan is het die leegte die we voelen.

In tijden van welvaart hoeft dat niet zo erg te zijn. Als we het goed stellen dan hebben we niet zoveel last van het idee dat we zelf de enige arbiter van ons lot zijn, dat we verantwoordelijkheid dragen voor onze daden, dat er geen enkele bedoeling zit achter de werkelijkheid. Khalid noemt dat een opportunistisch atheïsme.

De problemen ontstaan wanneer het minder goed begint te gaan. In economisch minder welvarende tijden willen we teruggrijpen naar die verhalen die onze miserie in een groter geheel plaatsen. Maar die verhalen zijn er plots niet meer. Luk Vanmaercke maakte exact dezelfde analyse. Je bent zelf helemaal verantwoordelijk voor je successen, maar je bent ook verantwoordelijk voor je eigen miserie. Je bent fundamenteel alleen en er zit geen enkele bedoeling achter de wereld. Leuk hé?

Onze fundamentele worsteling komt neer op: hoe ga je om met die leegte?

Twijfel

Laat ons eerst een stapje terug zetten.

Volgens Khalid is het een soort positivistische, wetenschappelijke houding die verantwoordelijk is voor de leegte. Het is het idee dat de hele werkelijkheid te herleiden valt tot een som van haar delen. Dat het een kwestie van tijd is voor menswetenschappen ook exacte wetenschappen worden en we heer en meester zullen zijn over de deeltjes van de werkelijkheid en dus over de gehele werkelijkheid. Morele, sociale, esthetische en economische vragen zullen dan ook gewoon wetenschappelijke vragen zijn.

Het demystificeert de wereld en herleidt alle magie tot een tijdelijk onbekende variabele. De wetenschappelijke methode wordt dan een droog algoritme dat alles opsplitst in zijn onderdelen en de wetenschapper wordt een zielloze uitvoerder van dat algoritme.

Het is die arrogante houding die ons in de leegte heeft gestort, maar het is niet de houding die wij in onze gesprekken met wetenschappers tegenkwamen. Integendeel.

Angelique Van Ombergen leerde ons dat de wetenschappelijke methode juist gebaseerd is op de eeuwige twijfel, het altijd in vraag blijven stellen, het aanvaarden dat het nooit af zal zijn. Het is een bescheiden houding, met ontzag voor de schoonheid en de complexiteit van de wereld.

Dat ontzag kwamen we ook tegen bij Hetty Helsmoortel, die bij ons een ode aan de verwondering bracht, een ode aan de nietigheid van de mens die toch probeert regelmaat te vinden in dat gigantische universum.

Marjan Doom wil met haar Museum van de Twijfel tonen hoe de praktijk van de wetenschap er écht aan toe gaat. Over het belang van toeval, van intuïtie, van creativiteit en van het menselijke aspect. Peter De Graef stak wetenschap in dezelfde categorie als kunst en religie toen hij vertelde hoe het atoommodel van Rutherford ontstond uit een droom.

Onze blik op de wetenschap veranderde helemaal dankzij Thomas Hertog. Er is weldegelijk een nieuw paradigma op komst dat ruimte laat voor de echte mens in al zijn grilligheid. De inzichten van de kwantummechanica geven ons een bril om mee naar de wereld te kijken die niet langer alles opsplitst in steeds kleinere onderdelen maar die veel meer de nadruk legt op de interactie. Niets bestaat dat niet iets anders aanraakt. Sterker nog, iets bestaat pas als het iets anders aanraakt.

Ook de bescheidenheid zit ingebakken in dat paradigma. Het is onmogelijk om los te komen van ons eigen gezichtspunt en de werkelijkheid ‘objectief’ te beschrijven. Ons mens-zijn zit ingebakken in al onze wetenschap.

We denken dat die bescheiden houding wetenschap zijn rechtmatige plaats in ons leven geeft. En dat ze ruimte geeft aan andere domeinen om ons te helpen met de vragen waar wetenschap geen antwoord op kent om zo de leegte misschien toch ietsje kleiner te proberen maken.

Wie vult de leegte?

Als wetenschap ons niet kan helpen bij het vullen van de leegte, wie kan het dan wel?

Eén mogelijkheid is een revival van religie.
Theoloog Bert Roebben haalt uit het evangelie een model van mens-zijn dat gebouwd is op communicatie en vergeving. Het is een model dat heel modern aanvoelt en ons doet geloven dat het Christendom ook vandaag nog relevant kan zijn.

Khalid Benhaddou doet iets gelijkaardigs met zijn interpretatie van Islam. Zijn religieuze houding ligt heel dicht bij die van de wetenschapper: een permanente twijfel, een open houding, geloven als bewuste daad. Een gelovige is iemand die actief deelneemt aan het maatschappelijke debat. Iemand die mee zou moeten aanschuiven in de studio’s als het gaat over klimaat, migratie, armoede, enzovoort.

We importeren ook vanalles uit Oosterse religies. Meditatie en yoga zijn methodieken die ons toelaten om te leven met de leegte. Veel van onze gasten spraken over de gigantische impact die deze technieken op hun leven hebben gehad. David Van ReybrouckPeter De Graef en Bart Weetjens leerden ons het belang van verstilling. Marieke De Maré noemt dat witruimte.

Maar we importeren ook (metaforische) brillen. In de Oosterse filosofie kijkt men op een meer holistische manier naar de werkelijkheid. Het is een mooi tegengewicht voor ons ingebakken positivisme. Russ Ackoff wist dat al in 1994. We vinden het spijtig dat hij enkele decennia te vroeg geboren is, want we hadden hem graag uitgenodigd.

We zouden nog verder kunnen gaan en zeggen dat bijna alles wat we doen neerkomt op het proberen vullen van de leegte. Als we vechten voor een leefbare aarde dan heeft ons leven zin. Als we stemmen voor een sterke leider met een eenvoudig verhaal dan passen wij weer in iets groter. We zien nog liever slechte bedoelingen en complotten achter de werkelijkheid dan willekeur. Als het weken aan een stuk regent dan geloven we dat er zeker een zonnige periode komt.

Loopkes

Marieke De Maré vatte het hele probleem samen met haar vriend Albert Camus. Volgens Marieke en Albert komt die hele worsteling neer op de mens die vraagt en de wereld die op onredelijke wijze zwijgt. Tot daar de menselijke conditie.

Onze grootste held in dit verhaal is Alexander Devriendt. Niemand gaat zo gevat met het probleem om. Ja, het leven is compleet zinloos. Et alors?

Alexander noemt de zinloosheid een nulpunt van waaruit je kan beginnen werken. We hebben ons losgemaakt van al die metafysische ketenen, we hebben een huisje gehuurd in de natuur, niemand kan ons storen, en nu kunnen we eraan beginnen. We zijn vrij om ons leven in te vullen zoals we dat zelf willen.

Dat wil zeggen dat we ook kunnen kiezen welke bril we opzetten. En dat hoeft niet altijd dezelfde bril te zijn.

Alexander vertelde dat we naar de wereldgeschiedenis en naar onze eigen levens kijken als een rechte lijn waarop de grote gebeurtenissen aangeduid staan. Maar we zouden evengoed naar onze levens kunnen kijken als een voortdurende cirkelbeweging, loopkes van kleine routines, goestingskes, mini-gebeurtenissen, die altijd hetzelfde maar ook altijd een beetje anders zijn. En dat die bril af en toe eens opzetten een enorme verademing is en zelfs een soort logische zinvolheid geeft aan je leven.

Als we heel eerlijk zijn, dan moeten we toegeven dat wij de leegte proberen vullen door het verzamelen van dit soort brillen. En dat we elke dag hongerig opstaan met het idee dat we nog meer brillen kunnen toevoegen aan onze collectie.

Bekijk hier al onze gesprekken over zingeving: